Strijd om het mondkapjesgeld barst los

zorg

Na jaren van dralen probeert de overheid maandag in een civiele procedure alsnog bijna 30 miljoen euro terug te vorderen bij Sywert van Lienden en zijn compagnons. Nieuwe, geheime geluidsopnamen zouden aantonen dat het ministerie van VWS opzettelijk is misleid. Andere belanghebbenden zijn sceptisch over het plotselinge spierballenvertoon van de staat.

Het is 29 juni 2023 als een deurwaarder een sommatie moet afleveren bij Sywert van Lienden. Het is een document van 44 pagina’s en een begeleidende brief van twee kantjes, opgesteld in droog en juridisch taalgebruik. Toch leest de inhoud als een oorlogsverklaring.

De landsadvocaat sommeert Van Lienden en zijn compagnons Bernd Damme en Camille van Gestel om alsnog informatie over te dragen die ze hebben achtergehouden voor Deloitte, het bureau dat namens de overheid ruim een jaar onderzoek deed naar hun inmiddels beruchte mondkapjesdeal. Het gaat om hun contracten met Chinese leveranciers, facturen, bankbescheiden, chatverkeer, mails, geheime geluidsopnamen. Als Van Lienden en zijn compagnons niet binnen twee weken over de brug komen, zal de landsadvocaat een kort geding beginnen en vragen om dwangsommen van 25.000 euro. Per persoon, per dag.

Wat de forensische accountants van Deloitte niet voor elkaar kregen, gebeurt nu wel. Van Lienden en zijn compagnons overhandigen in elk geval een deel van de opgevraagde informatie, inclusief meerdere geluidsopnamen die heimelijk zijn gemaakt in de periode dat de deal van 100,8 miljoen werd gesloten. De drie mannen deden zich in die tijd voor als weldoeners, die samen met vrijwilligers en bedrijven belangeloos mondmaskers voor de zorg zouden veiligstellen – maar ze gebruikten voor de megaorder van de overheid een eigen bv en werden zo multimiljonair.

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft de deal jarenlang verdedigd met het argument dat er nu eenmaal haast was om mondmaskers in te kopen, maar mede op basis van de nieuwe informatie komt de landsadvocaat alsnog tot de conclusie dat de overheid is bedrogen. De staat zal maandag in een civiele procedure in de rechtbank van Amsterdam ruim 29,3 miljoen euro terugeisen van Van Lienden en zijn compagnons, zo blijkt uit de dagvaarding die is ingezien door de Volkskrant.

De overheid komt daarmee ook op ramkoers met het nieuwe bestuur van de stichting Hulptroepen Alliantie en een groep vrijwilligers, die al veel langer proberen om het geld weg te halen bij Van Lienden en partners. Een complicatie die men op de koop toe neemt.

Geluidsopnamen

Op welke nieuwe informatie beroept de staat zich? Een belangrijke rol is weggelegd voor geheime gespreksopnamen en transcripten. Die geven inzicht in een aantal gesprekken die plaatsvonden vlak voor het sluiten van de coronadeals tussen Van Lienden, VWS-ambtenaren en medewerkers van LCH, de in allerijl opgezette inkooporganisatie van de overheid. De Volkskrant heeft toegang gehad tot een aantal van die bestanden.

Van Lienden en zijn compagnons houden nog steeds vol dat het juist de overheid zélf was die wilde dat ze een commerciële bv inzetten voor hun levering aan de overheid, en niet hun charitatieve stichting Hulptroepen Alliantie. Achter de schermen zou iedereen van de hoed en de rand hebben geweten.

Uit de nieuwe gespreksopnamen blijkt dat tot vlak voor de deal wordt gesproken over een samenwerking op non-profitbasis. Van Lienden en zijn partners laten die waan ook intact.

Een voorbeeld daarvan is een heimelijk opgenomen vergadering op 14 april 2020 met LCH-kopstukken in de kantoorvilla van Hulptroepen Alliantie in Hilversum. Het gesprek, dat een week voor de definitieve deal plaatsvindt, is bedoeld om plooien glad te strijken. Eerder werden Van Lienden en zijn partners nog hardhandig door LCH de deur uitgezet, omdat er werd getwijfeld aan hun intenties. Na een interventie van VWS-minister Hugo de Jonge zijn de kopstukken van Hulptroepen toch weer in beeld gekomen als partners.

Helemaal verdwenen blijkt de argwaan niet. Een aanwezige LCH-medewerker merkt tijdens het gesprek voorzichtig op dat het verhaal van Hulptroepen Alliance ‘too good to be true’ klinkt. ‘Jullie zijn volgens mij drie slimme mannetjes bij elkaar, die ondernemer zijn, die niet geremd worden door het kan-niet-idee.’

Van Gestel probeert het weg te lachen en zegt dat de LCH-medewerker vast wil weten ‘waar de Maserati staat’. Van Lienden slaat een andere toon aan. ‘Wees blij, in godsnaam, dat er mensen zijn die dat voor de publieke zaak willen doen. Je kan hier ook echt wel miljonair van worden, als je dit goed doet.’

Rob van der Kolk, die de dagelijkse leiding heeft bij LCH en ook aanwezig is, stelt vast dat ze praten over een order ‘richting jullie stichting vanuit LCH’. Van Lienden antwoordt: ‘Exact.’

Verbluffend voorstel

Uit gesprekken op 15 april en 17 april met onder andere topambtenaar Mark Frequin, die namens VWS de leiding heeft over LCH, komt een vergelijkbaar beeld naar voren. Frequin, een ervaren rot, wil weer ‘vrienden’ worden met Van Lienden. Dat moet ook van zijn politieke bazen. ‘Je kunt die Sywert beter inside pissing out hebben dan outside pissing in’, meent VWS-minister De Jonge.

Frequin komt snel tot de kern: ‘Uiteindelijk gaat het erover: vinden we elkaar in samenwerking die zeg maar non-profit als gevelstenen heeft.’ En: ‘Hoe gaan we met non-profitdoelstellingen samen een klus klaren.’

Van Lienden en zijn compagnons vertellen op dat moment niet dat ze de met spoed opgerichte bv Relief Goods Alliance (RGA) willen inzetten. Dat de mannen een paar dagen eerder nog hebben besproken hoe ze ‘gillend rijk’ kunnen worden van een deal met de overheid, blijkt ook onvermeld.

Zeker is dat Frequin met een verbluffend voorstel komt, dat een paar keer herhaald moet worden voordat het tot Van Lienden lijkt door te dringen. De topambtenaar is bereid om een bestelling van 40 miljoen mondkapjes te plaatsen die voor 100 procent door VWS wordt gefinancierd. Het is een cadeau waar iedere ondernemer een moord voor zou doen. De overheid betaalt alles, de leveranciers hoeven zelf geen euro in te leggen.

Als tegenprestatie moet Van Lienden ‘gewoon samenwerken’. Frequin vraagt ook om een scherpe prijs. De risicomarges mogen ‘niet te gek’ zijn. ‘Alles wat ik doe, is in vertrouwen. Iedereen deugt.’

In het gesprek op 17 april herhaalt Frequin zijn voorstel: ‘Als wij een afname met jullie bespreken, betalen wij de hele zooi.’ En: ‘De risico’s hebben we afgedekt. Punt.’

Een VWS-ambtenaar, de rechterhand van Frequin, merkt nog op dat hij de precieze naam van Hulptroepen nodig heeft om de benodigde formulieren in orde te maken. Van Gestel maakt de grap dat de ‘Sywert van Lienden Holding bv’ de mondkapjes zal leveren. Iedereen lacht. ‘Nee, hoor’, zegt de zakenman uit Friesland voor de zekerheid.

Aan het einde van de bijeenkomst kan Van Gestel zijn geluk niet op. ‘Fantastisch dat we dit kunnen doen, oprecht.’ Frequin neemt afscheid met de woorden: ‘Blijf netjes.’

Façade

Denkt de topambtenaar werkelijk dat de deal op non-profitbasis zal verlopen? Waarom spreekt hij dan over een samenwerking die ‘non-profit als gevelstenen heeft’? Dat is precies waar het OM Van Lienden en zijn compagnons inmiddels van verdenkt in het strafrechtelijk onderzoek dat nog bezig is: de charitatieve stichting Hulptroepen Alliantie zou zijn misbruikt als façade om in het geheim zelf rijk te worden.

Als de Volkskrant op 15 mei 2021 de geheime coronadeals onthult, verdenkt Van Lienden in eerste instantie Frequin ervan de bron te zijn van het artikel. Frequin ontkent dat in een telefoongesprek, waarvan Van Lienden opnieuw heimelijk opnamen maakt.

De topambtenaar lijkt vooral teleurgesteld dat Van Lienden een te hoge winstmarge heeft gehanteerd en daar later niet opener over is geweest. Dat de net opgerichte bv RGA is ingezet en niet Hulptroepen Alliantie – waardoor alle opbrengsten in de zakken van Van Lienden en compagnons verdwijnt ten koste van de liefdadigheidsstichting – lijkt minder relevant. Frequin: ‘Ik heb geen probleem met uitleggen dat er een risico moest worden gedekt door jullie, en dus gaat het er niet om dat er marge was…’

Van Lienden antwoordt: ‘Nee, maar het was te veel.’

Dat vindt Frequin ook: ‘Het was te veel.’

Ander standpunt

Die reactie van Frequin is in lijn met de koers van VWS na de eerste onthullingen in mei 2021. De maatschappelijke verontwaardiging is groot, maar de verantwoordelijke minister Tamara van Ark verdedigt de deal. Alles zou volgens de regels zijn verlopen. De prijs, kwaliteit en leveringszekerheid waren in orde. Dat Van Lienden zijn eigen bv RGA inzette voor de deal en niet de non-profit Hulptroepen Alliantie, deed voor de overheid niet ter zake, aldus Van Ark. Het ging om de mondkapjes en die werden uiteindelijk geleverd. De woekerwinst? De prijzen van Van Lienden vielen ‘binnen de toen gehanteerde marges’. ‘Wij gingen er niet van uit dat RGA een non-profitorganisatie was’, aldus Van Ark in de Tweede Kamer.

De huidige minister van VWS, Conny Helder, was voorzichtiger, maar ook zij zei na het Deloitte-rapport in september 2022 dat VWS wel wist dat RGA losstond van Hulptroepen Alliantie. ‘Het was duidelijk dat ze winst konden maken en dat het dus niet de eerdere stichting was’, aldus Helder.

Nu, vier jaar na de deal, neemt de overheid een ander standpunt in: VWS was toch niet op de hoogte. ‘Niet bekend was dat RGA niets met Hulptroepen Alliantie van doen had en een vehikel was voor Van Lienden c.s. om zichzelf heimelijk een winst van 29.380.000 euro toe te eigenen’, staat in de processtukken.

Waarom zeiden de bewindspersonen tegen de Kamer dan jarenlang iets anders? ‘Met de kennis van nu ligt de zaak anders’, constateert de landsadvocaat. Als VWS had geweten dat de deal niet op non-profitbasis gebeurde, was er nooit mee ingestemd, luidt nu de redenering, mede op basis van de nieuwe gespreksopnamen. Ook hadden Van Lienden en zijn compagnons geen exorbitante winstmarges mogen berekenen. Daarom is er bij nader inzien toch sprake van bedrog.

Andere eisende partijen

Iets vreemds is er wel aan de hand. De overheid heeft anders dan andere benadeelde partijen, zoals Coolblue, Randstad en de stichting Hulptroepen, geen aangifte gedaan tegen Van Lienden en zijn compagnons, zo stellen meerdere bronnen. Als er sprake is van bedrog, waarom doet VWS dan geen aangifte? Het ministerie wil daar geen mededelingen over doen.

Door het plotselinge spierballenvertoon in de civiele procedure komt de overheid wel in botsing met de andere eisende partijen in de zaak: de stichting Hulptroepen Alliantie en een groep van ex-vrijwilligers, die een eigen vordering hebben. Ze willen Van Lienden, Damme en Van Gestel alsnog houden aan hun oorspronkelijke belofte dat ze ‘zonder winstoogmerk’ zouden werken. Daarom moeten alle miljoenen – ook van andere deals die op vergelijkbare manier aan de stichting zijn onttrokken – volgens hen nu alsnog naar het goede doel.

Zeker de vrijwilligers hebben inmiddels een lange strijd achter de rug. Al in juni 2021 schreven de vrijwilligers een open brief in de Volkskrant. Daarin stelden ze te zijn ‘misleid, gemanipuleerd en voorgelogen’ door Van Lienden en zijn partners, die nooit iets hadden verteld over geheime commerciële belangen. Ze riepen de mannen op hun winsten ‘volledig terug te betalen aan de overheid’.

Het probleem was alleen dat die overheid op dat moment geen interesse in het geld leek te hebben. Minister Van Ark weigerde in de Kamer zelfs een moreel oordeel uit te spreken over het gedrag van de drie mondkapjeshandelaren.

De vrijwilligers moesten op eigen houtje een juridische procedure starten om Van Lienden en Damme te ontslaan als bestuurders van de charitatieve stichting Hulptroepen Alliantie (Van Gestel was al vertrokken). Toen dat uiteindelijk met steun van het OM lukte, werd er een nieuw bestuur aangesteld dat de opdracht kreeg om de miljoenen terug te halen naar het goede doel. Daarvoor zijn al een aantal projecten in de zorgsector in kaart gebracht, zoals onderzoek naar long covid.

Al die tijd bleef de overheid volhouden dat er niks mis was met de deal, maar nu komt de staat ‘te elfder ure’ alsnog in actie. Al het geld moet terug naar de schatkist. Iets anders is ‘onbestaanbaar’, vindt de landsadvocaat.

Lijnrecht tegenover elkaar

Het nieuwe bestuur van Hulptroepen, waarin onder anderen ex-advocaat-generaal van de Hoge Raad Vino Timmerman zit, legt zich daar niet bij neer. In de processtukken wordt gesproken van een ‘klaarblijkelijk politiek gemotiveerde verdraaiing van de feiten’ door de overheid. Eerst beweren twee ministers jarenlang dat het voor de overheid niet uitmaakte waar de miljoenen van de mondkapjesdeal terechtkwamen – of het nou Van Lienden was of de charitatieve stichting. Het enige wat telde, was tenslotte de ‘prijs, kwaliteit en leveringszekerheid’ van de mondkapjes. Maar op het moment dat de liefdadigheidsstichting na een lang juridisch gevecht op het punt staat om de miljoenen af te pakken van Van Lienden en zijn compagnons, noemt de staat dat opeens ‘onbestaanbaar’ en moet het geld wél terug naar de schatkist.

De staat en de stichting, die wordt gesteund door de vrijwilligers, zullen maandag allebei de 29,3 miljoen euro winst van de mondkapjesdeal terugeisen. Over één ding zijn ze het eens: het geld mag in geen geval bij Van Lienden, Damme en Van Gestel blijven.

De rechter zal waarschijnlijk na de zomer een vonnis uitspreken.

Bron

Deel dit bericht