Coronapandemie trof zwaksten op alle mogelijke manieren

zorg

Voor het eerst beginnen onderzoekers in detail te ontrafelen hoe corona in 2020 en 2021 in ons land heeft huisgehouden. Uitgerekend de zwakste groepen blijken het hardst getroffen. Niet alleen door corona, ook door de verstoorde zorg.

Dat is het beeld dat zich dinsdag aftekende op een bijeenkomst van zo’n 150 onderzoekers en beleidsmakers. De oversterfte in Nederland begon in 2020 met corona en is sindsdien nooit meer echt weggeweest – ook vorig jaar overleden zo’n 13 duizend mensen meer dan verwacht.

In opdracht van de Tweede Kamer proberen enkele tientallen onderzoeksteams, verbonden aan allerlei universiteiten en instellingen, de oversterfte te ontleden. Af is het onderzoek nog niet. Enkele ruwe tussenuitkomsten zijn er al wel.

Migranten en armen werden écht zwaar getroffen

Ze wonen met grote gezinnen in kleine huizen, roken vaker en leven gemiddeld ongezonder, kunnen niet thuiswerken omdat ze vaak fysiek werk doen en hebben weinig oog voor de adviezen van de overheid. Ziedaar in een notendop enkele redenen waarom overal ter wereld minderheden en armere mensen het hardst werden getroffen door corona.

Ook in Nederland is dat het beeld, bevestigen diverse onderzoeken die op het oversterftecongres werden gepresenteerd. Neem een ontdekking van de GGD Amsterdam. Tijdens de eerste drie coronagolven was het overlijdensrisico van vooral Turkse en Marokkaanse Nederlanders sterk verhoogd, meer dan dat van autochtone Nederlanders.

Zorginstituut Nivel legde intussen bloot dat het overlijdensrisico onder mensen met een niet-westerse migratieachtergrond die al een of andere aandoening hadden, in de eerste coronajaren met tientallen procenten omhoogschoot. Bij autochtone Nederlanders met een al aanwezige ziekte was zo’n stijging er nauwelijks.

Haast nog markanter zijn de verschillen in sterfte tussen arm en rijk. In Amsterdam was het risico om te overlijden tijdens een coronagolf veel lager in rijkere buurten. In Rotterdam vond een ander team dat het risico op overlijden tijdens de eerste golf voor het rijkste kwart van de inwoners ruim twee keer zo klein was als voor de armste Rotterdammers.

Nog zoiets: overgewicht. Toen de coronagolven kwamen, nam de sterfte onder mensen met overgewicht veel sterker toe dan onder mensen met een lager BMI, bevestigt een analyse van SEO Economisch Onderzoek. Dat wist men al uit andere landen. Alle reden om te investeren in de algemene fitheid van Nederland, stelt SEO, en bij eventuele toekomstige pandemieën mensen in lockdowns genoeg te laten bewegen.

‘We hopen dat we hiervan kunnen leren voor een eventuele volgende pandemie’, zegt directeur Anja Schreijer van het Pandemic & Disaster Preparedness Center in Rotterdam. ‘We willen weten welke groepen extra aandacht nodig hebben. Interventie is meer dan met een bus voor de moskee gaan staan. Het is echt: met subgroepen in gesprek gaan, om te ontdekken welke aanpak in geval van een crisissituatie nodig is.’

Ook schade door haperende zorg

Toen eind 2021 de sterfte door corona afnam, bleef de oversterfte verhoogd. Hoe dat komt? ‘Ik denk dat het nog te vroeg is om dat te kunnen verklaren’, zegt hoogleraar epidemiologie Frits Rosendaal (LUMC). ‘We zijn nog geen jaar bezig. En mysteries oplossen duurt in de wetenschap meestal langer.’

Verdachten zijn er wel. Mogelijk heeft de nieuwe ziekte mensen beschadigd die daardoor eerder overleden. Of misschien spelen allerlei uitgestelde behandelingen en controles tijdens corona een rol. Een opvallende aanwijzing voor dat laatste vonden Amsterdamse onderzoekers die naar dotterbehandelingen keken: in 2020 en 2021 overleden rond die behandeling in totaal zo’n 2.153 mensen meer dan in de jaren voor corona.

Dat kan komen doordat men in coronatijd de minst urgente gevallen vaker naar huis stuurde, vermoedt onderzoeksleider Eline van den Broek (Amsterdam UMC). ‘Die mensen zien we later vaak terug, maar dan voor een acute behandeling.’ Onomstreden zijn de cijfers overigens niet: zo wijst Rosendaal er desgevraagd op dat er wellicht meer speelde dan het uitstel alleen. ‘De wereld van na 2020 was op allerlei manieren een heel andere wereld.’

Een andere opvallende ontdekking deed Marije Splinter (Erasmus MC) in de Rotterdamse wijk Ommoord. Toen corona om zich heen greep, was er een groep burgers die niet meer goed naar de dokter durfde, zelfs niet met symptomen die konden wijzen op kanker of een hartprobleem. Paradoxaal genoeg was de sterfte onder deze zorgmijders twee keer zo hoog als bij mensen die de dokter niet meden. Al is niet goed te zeggen of dat anders was gegaan als de zorgmijders wel trouw naar dokter of ziekenhuis waren gegaan.

Ook hier werden armere mensen en mensen met een migratieachtergrond zwaarder getroffen, ontdekte een groep van het Amsterdam Health & Technology Institute. ‘Iedereen verloor toegang tot de zorg, maar dat verlies was niet evenredig verdeeld’, zegt onderzoeker Mark Verhagen. Vooral tijdens de eerste golf bleven ouderen, mensen met een migratieachtergrond en uit lagere inkomensgroepen het meest weg bij de dokter. ‘Terwijl dat nou net de mensen zijn die zorg het meest nodig hebben’, zegt Verhagen.

Belangrijke les voor een volgende pandemie: pas op met het terugschroeven van zorg, vindt Van den Broek. ‘We weten uit allerlei onderzoek dat als je zorgketens kort stilzet, de effecten disproportioneel groot zijn’, zegt ze. ‘Het lijkt maar even. Maar de gevolgen kunnen nog heel lang doordenderen.’

Bron

Deel dit bericht